Ο Ρωμαίος σατιρικός ποιητής Γιουβενάλης χρησιμοποιούσε τον μαύρο κύκνο για να περιγράψει κάτι τόσο σπάνιο που ουσιαστικά δεν υπάρχει. Και για περισσότερα από χίλια πεντακόσια χρόνια αυτή ήταν η βεβαιότητα της Ευρώπης. Όλοι οι κύκνοι είναι λευκοί! Μέχρι το 1697, όταν η αποστολή του Ολλανδού Willem de Vlamingh συνάντησε μαύρους κύκνους στη Δυτική Αυστραλία. Μία παρατήρηση και μόνο. Αυτό ήταν αρκετό για να καταρρεύσει μια βεβαιότητα αιώνων!
Πάνω σε αυτή ακριβώς την εικόνα ο Nassim Nicholas Taleb έχτισε το 2007 τη θεωρία του Μαύρου Κύκνου. Μαύρος κύκνος σύμφωνα με τον Taleb είναι ένα γεγονός που συγκεντρώνει τρία χαρακτηριστικά. Είναι εξαιρετικά απίθανο με βάση την εμπειρία μας, έχει τεράστιες συνέπειες και τέλος, αφού συμβεί, το εξηγούμε σαν να ήταν προβλέψιμο.
Θα αναρωτηθεί κάποιος τώρα και ορθά. Τι σχέση έχει όλο αυτό με τη δική μου επιχείρηση; Η προσωπική μου άποψη είναι ότι έχει όλη τη σχέση του κόσμου. Κάθε επιχείρηση, μικρή ή μεγάλη, αργά ή γρήγορα θα συναντήσει τον δικό της μαύρο κύκνο. Το ερώτημα επομένως δεν είναι αν θα συμβεί. Το ερώτημα είναι σε ποια κατάσταση θα τη βρει!
Μην ξεχνάμε ότι πέντε αιώνες πριν από τον Taleb ο Μακιαβέλι είχε ήδη περιγράψει το φαινόμενο. Όσοι έχουν διαβάσει το βιβλίο μου «Συνομιλώντας με τον Μακιαβέλι» γνωρίζουν ότι κυρίαρχο χαρακτηριστικό του έργου του είναι ο ρεαλισμός. Ο Φλωρεντινός κινείται διαρκώς μεταξύ του τι πρέπει να γίνεται και του τι στην πραγματικότητα γίνεται. Και η Τύχη είναι ίσως το καλύτερο παράδειγμα.
Στο 25ο κεφάλαιο του «Ηγεμόνα» υποστηρίζει ότι η Τύχη, η fortuna, ορίζει ίσως το μισό των πράξεών μας και αφήνει το άλλο μισό σε εμάς. Και την παρομοιάζει με ένα ορμητικό ποτάμι που όταν φουσκώσει πλημμυρίζει τους κάμπους, ξεριζώνει δέντρα και γκρεμίζει σπίτια. Το ποτάμι δεν σταματά. Ο σώφρων ηγέτης όμως μπορεί, όσο ο καιρός είναι ήρεμος, να χτίσει φράγματα και αναχώματα ώστε όταν έρθει η πλημμύρα να διοχετευθεί ή να χάσει την ορμή της. Αυτό ακριβώς λέει και ο Taleb πεντακόσια χρόνια αργότερα. Τον μαύρο κύκνο δεν μπορείς να τον προβλέψεις. Μπορείς όμως να προετοιμαστείς για την ύπαρξή του!
Εδώ ακριβώς όμως βρίσκεται η παγίδα. Τα business plans, τα budgets και τα forecasts περιγράφουν επί της ουσίας το τι πρέπει να γίνει. Ο μαύρος κύκνος έρχεται να μας θυμίσει το τι γίνεται. Και η σύγχρονη διοίκηση έχει μάθει να βλέπει κάθε περιθώριο ως σπατάλη. Ελάχιστο απόθεμα, ένας προμηθευτής, αυτός με την καλύτερη τιμή, ο μεγάλος πελάτης που «σηκώνει» τον τζίρο, ταμειακά διαθέσιμα δουλεμένα μέχρι το τελευταίο ευρώ. Σε κανονικές συνθήκες όλα αυτά βελτιώνουν τους δείκτες κερδοφορίας. Σωστά; Σωστά! Σε κανονικές συνθήκες όμως.
Τον Μάρτιο του 2021 ένα και μόνο πλοίο, το Ever Given, έκλεισε τη Διώρυγα του Σουέζ για έξι ημέρες. Το αποτέλεσμα; Διαταραχές σε εφοδιαστικές αλυσίδες σε όλο τον κόσμο. Αλυσίδες που είχαν σχεδιαστεί ώστε να μην έχουν τίποτα περιττό δεν είχαν, ως εκ τούτου, και τίποτα για να απορροφήσουν το σοκ.
Ας το κάνουμε λίγο περισσότερο συγκεκριμένο για τη δική μας αγορά. Τι ποσοστό του τζίρου μιας ελληνικής μικρομεσαίας επιχείρησης περνά από έναν πελάτη ή από ένα κανάλι; Πόσους μήνες λειτουργίας καλύπτουν τα διαθέσιμά της; Υπάρχει δεύτερος προμηθευτής για την κρίσιμη πρώτη ύλη; Στη γλώσσα του ισολογισμού τα αναχώματα του Μακιαβέλι μοιάζουν με «αδρανή» κεφάλαια. Στην πλημμύρα όμως είναι το μόνο που μετράει!
Πάμε όμως λίγο βαθύτερα. Υπάρχει μία διάκριση που είναι ενοχλητική αλλά οφείλουμε να την κάνουμε. Το 2016, με το βιβλίο της «The Gray Rhino», η Michele Wucker καθιέρωσε τον όρο «γκρι ρινόκερος». Δηλαδή τι; Έναν κίνδυνο μεγάλο, πιθανό και απολύτως ορατό, που έρχεται καταπάνω μας ενώ εμείς κάνουμε πως δεν τον βλέπουμε.
Το συμπέρασμα είναι άβολο αλλά θα το πω. Οι περισσότερες «απρόβλεπτες» κρίσεις στις επιχειρήσεις δεν είναι κύκνοι. Είναι ρινόκεροι! Η εξάρτηση από τον έναν πελάτη. Η γερασμένη γραμμή παραγωγής. Ο διάδοχος που δεν προετοιμάστηκε ποτέ. Και όταν τους βαφτίζουμε κύκνους, τι κάνουμε στην πραγματικότητα; Απαλλάσσουμε τη διοίκηση από την ευθύνη της αδράνειας. Διαφωνεί κανείς; Πιστεύω πως όχι.
Οι ρινόκεροι μοιάζουν με την ασθένεια. Αν τους εντοπίσεις στην αρχή η αντιμετώπισή τους είναι σχετικά εύκολη. Αν όμως τους αφήσεις να ολοκληρώσουν τη διαδρομή τους, τότε είναι δύσκολο το φάρμακο να θεραπεύσει.
Και μετά την κρίση έρχεται το πιο επικίνδυνο κομμάτι. Ξαφνικά όλοι «το έβλεπαν να έρχεται»! Το διοικητικό συμβούλιο συντάσσει μία καθαρή αφήγηση με αιτίες, προειδοποιητικά σημάδια και διδάγματα. Ο Taleb το ονομάζει πλάνη της αφήγησης (narrative fallacy) ενώ η ψυχολογία το γνωρίζει ως μεροληψία της εκ των υστέρων γνώσης (hindsight bias). Και τα δύο οδηγούν στην ίδια ψευδαίσθηση. Ότι την επόμενη φορά θα το προβλέψουμε.
Έτσι ο οργανισμός προετοιμάζεται για την κρίση που μόλις πέρασε. Προσθέτει έναν δείκτη, μία διαδικασία, μία επιτροπή, ενώ ο επόμενος κύκνος θα έρθει από αλλού. Το αποτέλεσμα; Η λάθος αφετηρία οδηγεί σε λάθος προορισμό! Το σωστό ερώτημα δεν είναι «τι έπρεπε να είχαμε δει». Είναι «πόσο εύθραυστοι ήμασταν απέναντι σε κάτι που δεν μπορούσαμε να δούμε».
Τι μένει λοιπόν στον ηγέτη αν η πρόβλεψη αποτυγχάνει; Μένουν τα αναχώματα. Καταρχάς οι ρινόκεροι. Πριν από οποιοδήποτε σενάριο ακραίου κινδύνου ας καταγράψουμε τους ορατούς κινδύνους, αυτούς που όλοι γνωρίζουν και κανείς δεν διαχειρίζεται. Είναι και οι φθηνότεροι στην αντιμετώπιση.
Δεύτερον, ανθεκτικότητα αντί για πρόβλεψη. Το ερώτημα δεν είναι «τι θα συμβεί» αλλά «τι θα μας τελείωνε αν συνέβαινε». Ρευστότητα, εναλλακτικοί προμηθευτές, διασπορά πελατών. Αυτό είναι το ασφάλιστρο της επιβίωσης!
Τρίτον, η στρατηγική της μπάρας (barbell), όπως την ονομάζει ο Taleb. Ο μεγάλος όγκος των πόρων σε πολύ ασφαλείς επιλογές και ένα μικρό μέρος σε τολμηρά στοιχήματα, αποφεύγοντας τη «μέση» ζώνη του μέτριου ρίσκου. Η ζημιά μένει περιορισμένη. Το ανοδικό δυναμικό όχι.
Και τέλος, έκθεση στους θετικούς κύκνους. Γιατί δεν είναι όλοι οι κύκνοι καταστροφές! Μικρά και φθηνά πειράματα σε νέα προϊόντα, κανάλια ή αγορές αυξάνουν τις πιθανότητες κάποιο από αυτά να απογειωθεί απρόσμενα. Στο «Antifragile» (2012) ο Taleb πηγαίνει ένα βήμα πιο πέρα και περιγράφει συστήματα που όχι μόνο αντέχουν την αναταραχή αλλά δυναμώνουν μέσα από αυτή. Αυτός είναι, κατά την άποψή μου, ο ανώτερος στόχος για κάθε οργανισμό.
Οι μαύροι κύκνοι θα έρθουν και κανένα business plan δεν θα τους δείξει. Ο χρόνος δεν έχει σημασία. Σημασία έχει τι χτίσαμε όσο το ποτάμι κυλούσε ήσυχα. Γιατί η Ηγεσία δεν κρίνεται μέσα στην καταιγίδα. Κρίνεται στις ήσυχες χρονιές, όταν όλοι βιάζονται να γκρεμίσουν τα αναχώματα επειδή «κοστίζουν»!
Θα κλείσω με τα λόγια του Δασκάλου, όπως τα κατέγραψα στη δική μας συνομιλία:
«Η πρόθεσή μου ήταν να γράψω κάτι χρήσιμο και να φτάσω στην πραγματική αλήθεια του πράγματος καταδεικνύοντας ότι άλλο τι πρέπει να γίνεται και άλλο τι γίνεται!»
— «Συνομιλώντας με τον Μακιαβέλι»