«Δεν υπάρχει τίποτα πιο δύσκολο να αναλάβει κανείς, πιο αβέβαιο να πετύχει και πιο επικίνδυνο να χειριστεί, από το να μπει επικεφαλής για να φέρει μια νέα τάξη πραγμάτων.» Ο Μακιαβέλι το έγραψε στο έκτο κεφάλαιο του «Ηγεμόνα» πριν από πέντε αιώνες. Από τότε έχουν αλλάξει σχεδόν όλα. Εκτός από αυτό!
Θα αντιτείνει ίσως κάποιος: «Μα οι επιχειρήσεις αλλάζουν συνεχώς. Νέα συστήματα, νέα οργανογράμματα, νέες αγορές.» Σωστά. Η αλλαγή θα έρθει έτσι κι αλλιώς. Το ερώτημα όμως δεν είναι αν θα αλλάξουμε. Το ερώτημα είναι αν θα διοικήσουμε την αλλαγή ή αν θα μας διοικήσει εκείνη!
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η παγίδα. Στο «Συνομιλώντας με τον Μακιαβέλι» ο Φλωρεντινός επιστρέφει ξανά και ξανά στην απόσταση ανάμεσα σε αυτό που σχεδιάζουμε και σε αυτό που πραγματικά συμβαίνει. Στην αλλαγή, η απόσταση αυτή γίνεται χάσμα. Στο χαρτί, η αλλαγή είναι μια απόφαση. Η διοίκηση αποφασίζει, ανακοινώνει, στέλνει ένα email, παρουσιάζει το νέο οργανόγραμμα και θεωρεί ότι η δουλειά τελείωσε. Στην πράξη, εκείνη τη στιγμή η δουλειά μόλις ξεκινά. Γιατί η ανακοίνωση δεν είναι αλλαγή. Η αλλαγή δεν ανακοινώνεται. Διοικείται.
Γιατί όμως είναι τόσο δύσκολη; Ο Φλωρεντινός δίνει την απάντηση στην ίδια σελίδα. Όποιος φέρνει το καινούργιο έχει εχθρούς όλους όσοι ωφελούνταν από το παλιό, και χλιαρούς υποστηρικτές όσους θα ωφεληθούν από το νέο. Χλιαρούς, γιατί οι άνθρωποι δεν πιστεύουν στο καινούργιο αν δεν το δουν πρώτα να λειτουργεί. Πιστεύω πως σε αυτό δεν θα διαφωνήσει κανείς που έχει ζήσει έστω και μία αναδιοργάνωση.
Ας το μεταφέρουμε στην επιχείρηση. Ποιος χάνει από μια αλλαγή; Συνήθως εκείνοι που είχαν τον έλεγχο, την πληροφορία, τη συνήθεια. Το μεσαίο στέλεχος που «ξέρει πώς γίνονται τα πράγματα εδώ». Ο πωλητής που δουλεύει χρόνια με τον ίδιο τρόπο και πιάνει τον στόχο. Ποιος κερδίζει; Συχνά όλοι. Αλλά αργότερα. Και το «αργότερα» δεν πείθει κανέναν σήμερα.
Η αντίσταση στην αλλαγή μοιάζει με τον πυρετό. Είναι σύμπτωμα, όχι η ασθένεια. Αν πολεμήσεις μόνο τον πυρετό, ο οργανισμός θα ξαναρρωστήσει. Πίσω από την αντίσταση υπάρχουν σχεδόν πάντα δύο πράγματα: αβεβαιότητα και φόβος απώλειας. Απώλεια θέσης, κύρους, ρόλου, ασφάλειας. Όποιος δεν τα αναγνωρίζει, δεν διοικεί την αλλαγή. Απλώς την επιβάλλει!
Τι λειτουργεί, λοιπόν; Από τη μέχρι τώρα πορεία μου στην αγορά, θα σταθώ σε τέσσερα πράγματα.
Πρώτο, το «γιατί». Οι άνθρωποι δεν ακολουθούν ένα νέο σύστημα. Ακολουθούν έναν λόγο. Αν η διοίκηση δεν μπορεί να εξηγήσει σε δύο προτάσεις γιατί η αλλαγή είναι αναγκαία και τι θα κερδίσει η επιχείρηση, τότε δεν την έχει καταλάβει ούτε η ίδια.
Δεύτερο, οι πρώτες νίκες. Ας θυμηθούμε ξανά τον Φλωρεντινό: οι άνθρωποι πιστεύουν σε ό,τι βλέπουν. Μια μικρή, γρήγορη και ορατή επιτυχία πείθει περισσότερο από δέκα παρουσιάσεις. Κάνει τους χλιαρούς υποστηρικτές ενεργούς.
Τρίτο, το παράδειγμα. Η αλλαγή που ζητείται από τους άλλους, ενώ η ηγεσία συνεχίζει να λειτουργεί όπως πριν, δεν είναι αλλαγή. Είναι διαταγή. Και οι διαταγές εκτελούνται μέχρι να φύγει από το δωμάτιο αυτός που τις έδωσε. Η Ηγεσία πρέπει να είναι η πρώτη που αλλάζει. Μόνο έτσι αποκτά το δικαίωμα να το ζητήσει από τους υπόλοιπους.
Τέταρτο, η αντοχή. Στον Kurt Lewin αποδίδεται, ήδη από τη δεκαετία του 1940, η περιγραφή της αλλαγής σε τρία στάδια: ξεπάγωμα, αλλαγή, νέο πάγωμα. Το τρίτο στάδιο είναι αυτό που ξεχνάμε. Ο John Kotter, δεκαετίες αργότερα, κατέγραψε ως ένα από τα συχνότερα λάθη το να κηρύσσει η διοίκηση νίκη πολύ νωρίς. Οι παλιές συνήθειες δεν φεύγουν. Περιμένουν. Και επιστρέφουν με την πρώτη πίεση, με το πρώτο κακό τρίμηνο. Η αλλαγή ολοκληρώνεται μόνο όταν γίνει ο νέος κανόνας, ο τρόπος που «γίνονται τα πράγματα εδώ».
Θα μου πει κάποιος: «Και τι γίνεται αν, παρ' όλα αυτά, κάποιοι δεν ακολουθήσουν;» Θα υπάρξουν. Πάντα υπάρχουν. Ο στόχος δεν είναι να πειστούν όλοι. Ο στόχος είναι να πειστούν αρκετοί, ώστε η αλλαγή να αποκτήσει τη δική της δυναμική. Από εκεί και πέρα, η αλλαγή δεν χρειάζεται πια να σπρώχνεται. Κινείται μόνη της.
Ο Ηράκλειτος είπε ότι δεν μπορείς να μπεις δύο φορές στο ίδιο ποτάμι. Οι αγορές το επιβεβαιώνουν κάθε μέρα. Το ποτάμι θα αλλάξει, είτε το θέλουμε είτε όχι. Το ερώτημα είναι αν θα κολυμπάμε προς την κατεύθυνση που επιλέξαμε ή προς εκεί που θα μας παρασύρει το ρεύμα.
Γιατί, τελικά, την αλλαγή δεν την κάνουν τα σχέδια. Την κάνουν οι άνθρωποι. Και τους ανθρώπους δεν τους διατάζεις να αλλάξουν. Τους οδηγείς!
Πηγές
- Νικολό Μακιαβέλι, «Ο Ηγεμόνας», κεφάλαιο 6 (1532).
- Kurt Lewin, “Frontiers in Group Dynamics”, Human Relations, 1947.
- John P. Kotter, “Leading Change: Why Transformation Efforts Fail”, Harvard Business Review, 1995.
- Ηράκλειτος, απόσπασμα 91 (Diels–Kranz).
- Δημήτρης Τιμοθεάτος, «Συνομιλώντας με τον Μακιαβέλι», Κάπα Εκδοτική, 2026.